پاسخ مستقیم: در سامانه ABO سه دگره IA، IB و i مطرح‌اند، اما هر فرد فقط دو دگره دارد. IA و IB نسبت به هم هم‌توان‌اند و در ژن‌نمود IAIB هر دو در فنوتیپ AB بروز می‌کنند؛ هر دو نسبت به i غالب‌اند. بنابراین گروه A می‌تواند IAIA یا IAi، گروه B می‌تواند IBIB یا IBi، گروه AB فقط IAIB و گروه O فقط ii باشد. برای حل تست، نخست فنوتیپ را به همه ژن‌نمودهای ممکن تبدیل کن، سپس گامت‌ها و فرزندان را بنویس؛ از ظاهر گروه خونی والد، ژن‌نمود او را قطعی فرض نکن. نمادگذاری و جزئیات مورد انتظار ممکن است میان چاپ‌ها تغییر کند و کتاب درسی رسمی همان سال مرجع نهایی است.
رابطه دگره‌های IA، IB و i در گروه خونی ABO چیست؟
چنددگره‌ای‌بودن یعنی در جمعیت برای یک جایگاه ژنی بیش از دو دگره وجود دارد؛ نه اینکه یک فرد سه دگره را با هم داشته باشد. هر فرد دیپلوئید در این جایگاه یک دگره از هر والد می‌گیرد. IA و IB هر دو می‌توانند ویژگی مربوط به خود را در سطح گویچه قرمز پدید آورند و وقتی کنار هم قرار می‌گیرند، هیچ‌کدام بروز دیگری را پنهان نمی‌کند؛ این رابطه هم‌توانی است. دگره i در کنار IA یا IB در فنوتیپ دیده نمی‌شود، پس نسبت به هر کدام مغلوب است.
- در جمعیت: سه دگره IA، IB و i وجود دارد.
- در هر فرد: فقط دو دگره از این جایگاه حضور دارد.
- IA و IB نسبت به یکدیگر هم‌توان‌اند.
- IA و IB هر دو نسبت به i غالب‌اند.
هر گروه خونی ABO چه ژن‌نمودهایی دارد؟
نگاشت را دوطرفه یاد بگیر. از ژن‌نمود به فنوتیپ، ابتدا ببین IA یا IB وجود دارد؛ حضور هم‌زمان آن‌ها AB می‌سازد و نبود هر دو، یعنی ii، گروه O می‌دهد. از فنوتیپ به ژن‌نمود، گروه‌های A و B هر کدام دو امکان دارند و تا وقتی شاهد خانوادگی نداری نمی‌توانی میان خالص و ناخالص یکی را انتخاب کنی. گروه‌های AB و O هر کدام در مدل درسی فقط یک ژن‌نمود دارند.
- گروه A: ژن‌نمود IAIA یا IAi.
- گروه B: ژن‌نمود IBIB یا IBi.
- گروه AB: ژن‌نمود IAIB.
- گروه O: ژن‌نمود ii.
هم‌توانی با غالب و مغلوب‌بودن چه تفاوتی دارد؟
در غالبیت کامل، بروز یک دگره می‌تواند اثر دگره مغلوب را در فنوتیپ فرد ناخالص بپوشاند؛ مانند IAi که فنوتیپ A دارد. در هم‌توانی، هر دو دگره در فرد ناخالص بروز دارند؛ بنابراین IAIB یک «حالت میانی» میان A و B نیست و یکی از این دو نیز بر دیگری غالب نشده است. یک جایگاه می‌تواند هم‌زمان دو نوع رابطه نشان دهد: IA با IB هم‌توان است، ولی هر کدام در برابر i غالب رفتار می‌کند.
مسئله گروه خونی را در چهار گام چگونه حل کنیم؟
پیش از رسم جدول، داده‌های مسئله را از نتیجه‌های استنباطی جدا کن. فنوتیپ هر فرد را به مجموعه ژن‌نمودهای ممکن تبدیل کن؛ سپس با اطلاعات فرزند یا والد، گزینه‌های ناممکن را حذف کن. از هر ژن‌نمود، گامت‌هایی بنویس که فقط یک دگره دارند و در پایان ترکیب گامت‌ها را بساز. پاسخ را در همان سطحی گزارش کن که سؤال خواسته است: ژن‌نمود، فنوتیپ یا احتمال.
- گام ۱: برای هر فنوتیپ همه ژن‌نمودهای ممکن را بنویس.
- گام ۲: با شاهد خانوادگی ژن‌نمودهای ناسازگار را حذف کن.
- گام ۳: از هر والد گامت‌های تک‌دگره‌ای بساز.
- گام ۴: فرزندان را ترکیب و ژن‌نمود را به فنوتیپ تبدیل کن.
مثال: تولد فرزند O از والد A و والد B چه چیزی را ثابت می‌کند؟
فنوتیپ A برای والد نخست دو ژن‌نمود IAIA و IAi و فنوتیپ B برای والد دوم دو ژن‌نمود IBIB و IBi دارد. فرزند O ژن‌نمود ii دارد، پس باید یک i از هر والد گرفته باشد. بنابراین در این خانواده، والد A الزاماً IAi و والد B الزاماً IBi است. گامت‌های آن‌ها IA یا i و IB یا i هستند؛ ترکیب‌ها IAIB، IAi، IBi و ii خواهند بود و به‌ترتیب فنوتیپ‌های AB، A، B و O می‌دهند. شاهد «فرزند O» ابهام ژن‌نمود هر دو والد را برطرف کرده است.
چگونه امکان‌پذیری والد و فرزند را بدون جدول کامل بسنجیم؟
به‌جای حفظ فهرست خانواده‌های ممکن، دگره لازم برای فنوتیپ فرزند را پیدا کن. فرزند O باید از هر والد i بگیرد؛ پس والد AB که ژن‌نمود IAIB دارد نمی‌تواند در این جایگاه i بدهد. فرزند AB باید IA را از یکی و IB را از دیگری بگیرد؛ بنابراین دو والد O نمی‌توانند فرزند AB داشته باشند. این داوری فقط درباره وراثت سامانه ABO در مدل مسئله است و نباید به تعیین قطعی نسبت خانوادگی در دنیای واقعی یا سامانه‌های خونی دیگر تعمیم داده شود.
یک عبارت تستی گروه خونی ABO را چگونه تحلیل کنیم؟
عبارت «فرد دارای گروه خونی A همیشه دگره IA را از یک والد و i را از والد دیگر گرفته است» را به دو ادعا بشکن. داشتن IA برای فنوتیپ A در این مدل درست است، اما واژه «همیشه» ژن‌نمود IAIA را حذف می‌کند. فرد A ممکن است IAi یا IAIA باشد؛ تنها یک شاهد مانند داشتن فرزند O می‌تواند وجود i را در شرایط مناسب ثابت کند. در گزینه‌ها، هر واژه قطعی را با همه ژن‌نمودهای سازگار با فنوتیپ مقایسه کن.
خطاهای رایج تست‌های ژنتیک گروه خونی ABO کدام‌اند؟
بیشتر خطاها از تبدیل مستقیم فنوتیپ به یک ژن‌نمود یا مخلوط‌کردن هم‌توانی و غالبیت ساخته می‌شوند. کنار هر فرد، ابتدا گزینه‌های ژن‌نمودی را بنویس و فقط با شاهد حذف کن.
- سه دگره جمعیت را سه دگره موجود در یک فرد ندان.
- گروه A یا B را بدون شاهد، خالص یا ناخالص فرض نکن.
- فنوتیپ AB را حد واسط A و B معرفی نکن.
- IA را بر IB یا IB را بر IA غالب ندان.
- والد AB را دارای دگره i فرض نکن.
- گروه خونی فرزند را بدون نوشتن دگره قابل انتقال والدین حدس نزن.
- قواعد ABO را خودکار به عامل Rh یا سامانه‌های دیگر تعمیم نده.
چک‌لیست ۳۰ ثانیه‌ای حل تست گروه خونی ABO چیست؟
برای هر فرد دو ردیف «فنوتیپ» و «ژن‌نمودهای ممکن» بساز. سپس دگره‌های ضروری فرزند را به عقب و تا والدین دنبال کن. این روش معمولاً پیش از جدول آمیزش، بخش بزرگی از مسئله را حل می‌کند.
- فنوتیپ را با ژن‌نمود یکی نگرفته‌ام؟
- برای A و B هر دو ژن‌نمود ممکن را نوشته‌ام؟
- هم‌توانی IA و IB را از غالبیت آن‌ها بر i جدا کرده‌ام؟
- هر گامت فقط یک دگره از جایگاه ABO دارد؟
- هر دگره فرزند می‌تواند از یکی از والدین آمده باشد؟
- پاسخ نهایی ژن‌نمود می‌خواهد، فنوتیپ یا احتمال؟
- نمادها و دامنه مطلب را با کتاب درسی رسمی همان سال تطبیق داده‌ام؟
در سامانه ABO، IA و IB هم‌توان و هر دو بر i غالب‌اند. گروه‌های A و B دو ژن‌نمود ممکن دارند، اما AB فقط IAIB و O فقط ii است. در هر مسئله ابتدا فنوتیپ‌ها را به ژن‌نمودهای ممکن تبدیل کن، سپس با شاهد خانوادگی گزینه‌ها را حذف و گامت‌ها را بنویس. وجود فرزند O ثابت می‌کند هر دو والد یک i داده‌اند؛ اما ظاهر فنوتیپ A یا B به‌تنهایی خالص یا ناخالص‌بودن را مشخص نمی‌کند.
در نکته‌های وابسته به جزئیات، متن و شکل کتاب درسی رسمی همان سال را مبنا قرار بده.