پاسخ مستقیم: در الگوی ساده تک‌ژنی با غالبیت کامل، اگر دو والدِ فاقد صفت، فرزندی دارای صفت داشته باشند، صفت مورد بررسی مغلوب است؛ چون هر دو والد می‌توانند ناخالص و فرزند هموزیگوت مغلوب باشد. اگر دو والدِ دارای صفت، فرزندی فاقد صفت داشته باشند، صفت مورد بررسی غالب است؛ چون والدین می‌توانند ناخالص و فرزند هموزیگوت مغلوب باشد. اگر هیچ‌یک از این شاهدهای تعیین‌کننده در شجره نباشد، فقط از زیادبودن افراد دارای صفت یا ظاهر یک نسل نتیجه قطعی نگیر.
مطمئن‌ترین شاهد برای غالب یا مغلوب بودن صفت چیست؟
به‌جای شمردن افراد، یک خانواده کوچک و تعیین‌کننده پیدا کن. برای صفت مغلوب، فرد دارای صفت ژن‌نمود aa دارد. بنابراین تولد فرزند aa از دو والد فاقد صفت نشان می‌دهد هر والد یک دگره a داده و ژن‌نمود هر دو Aa بوده است؛ پس صفتِ نشان‌داده‌شده مغلوب است. برای صفت غالب، افراد فاقد صفت aa هستند. تولد فرزند فاقد صفت از دو والد دارای صفت نشان می‌دهد هر دو والد دگره a داشته و Aa بوده‌اند؛ پس صفتِ نشان‌داده‌شده غالب است.
- دو والد فاقد صفت ← فرزند دارای صفت: شاهد صفت مغلوب.
- دو والد دارای صفت ← فرزند فاقد صفت: شاهد صفت غالب.
- این نتیجه‌ها برای الگوی ساده تک‌ژنی با غالبیت کامل‌اند.
- فراوانی صفت در شجره، معیار قطعی غالب یا مغلوب بودن نیست.
نمادهای شجره‌نامه را پیش از حل چگونه بخوانیم؟
ابتدا راهنمای همان شکل را بخوان. در قرارداد رایج، مربع مرد، دایره زن، خط افقی میان دو فرد رابطه والدینی و خط عمودی رو به پایین فرزندان را نشان می‌دهد. پُر یا خالی بودن نماد معمولاً وجود یا نبود صفت مورد بررسی را نشان می‌دهد، اما معنای رنگ را نباید بدون راهنما فرض کرد. شماره نسل‌ها و افراد نیز برای ارجاع است، نه نشانه ژن‌نمود. اگر در چاپ یا سؤال نمادگذاری متفاوتی آمده باشد، راهنمای شکل و کتاب درسی رسمی همان سال مرجع نهایی است.
برای جلوگیری از جابه‌جایی دگره‌ها چه قراردادی بنویسیم؟
پس از تشخیص نوع صفت، قرارداد را بالای برگه ثبت کن: A دگره غالب و a دگره مغلوب است. اگر «داشتن صفت» مغلوب باشد، فرد دارای صفت aa و فرد فاقد صفت AA یا Aa است. اگر «داشتن صفت» غالب باشد، فرد فاقد صفت aa و فرد دارای صفت AA یا Aa است. حروف بزرگ و کوچک را به سالم یا بیماربودن نسبت نده؛ حرف بزرگ فقط دگره غالب را نمایش می‌دهد. همین یک خط قرارداد از بسیاری از خطاهای ادامه حل جلوگیری می‌کند.
ژن‌نمود افراد را با چه ترتیبی تعیین کنیم؟
از افرادی آغاز کن که ژن‌نمودشان قطعی است. در صفت مغلوب، همه افراد دارای صفت aa هستند؛ در صفت غالب، همه افراد فاقد صفت aa هستند. سپس دگره‌های قطعی را از مسیر والد به فرزند دنبال کن. اگر یک فرد دارای صفت غالب، فرزند فاقد صفت دارد، آن فرد نمی‌تواند AA باشد و حتماً Aa است. اگر فرد فاقد صفت در الگوی مغلوب، فرزند دارای صفت دارد، باید دست‌کم یک a داشته باشد و Aa است. برای فردی که شواهد کافی ندارد، هر دو حالت ممکن را بنویس و او را به‌زور قطعی نکن.
- نخست هموزیگوت‌های مغلوب قطعی را علامت بزن.
- از ژن‌نمود فرزند، دگره لازم والدین را پیدا کن.
- از ژن‌نمود والدین، حالت‌های ممکن فرزند را بساز.
- میان «قطعاً Aa» و «AA یا Aa» تفاوت بگذار.
یک شجره‌نامه نمونه را مرحله‌به‌مرحله حل کنیم
فرض کن زن و مردی هر دو فاقد صفت‌اند، اما یکی از فرزندانشان دارای صفت است. در مدل ساده غالبیت کامل، اگر داشتن صفت غالب بود، والد فاقد صفت باید aa می‌بود و دو والد aa نمی‌توانستند فرزند دارای دگره غالب بسازند. پس داشتن صفت مغلوب است و فرزند دارای صفت aa خواهد بود. هر والد باید یک a به این فرزند داده باشد؛ چون خودشان صفت را نشان نمی‌دهند، Aa هستند. فرزند دیگرِ فاقد صفت می‌تواند AA یا Aa باشد و بدون داده بیشتر نمی‌توان یکی را قطعی دانست.
- ۱. خانواده تعیین‌کننده را جدا کن.
- ۲. فرض غالب‌بودن را با ژن‌نمود والدین آزمایش کن.
- ۳. اگر فرض تناقض ساخت، حالت مغلوب را ثبت کن.
- ۴. ژن‌نمودهای قطعی aa و Aa را بنویس.
- ۵. برای فرزند فاقد صفت، هر دو حالت AA یا Aa را نگه دار.
عبارت‌های شجره‌نامه را چگونه راستی‌آزمایی کنیم؟
برای سنجش عبارت «فرد فاقد صفت حتماً هموزیگوت است» ابتدا نوع صفت را مشخص کن. اگر صفت غالب باشد، فرد فاقد صفت aa و هموزیگوت است؛ اما اگر صفت مغلوب باشد، فرد فاقد صفت می‌تواند AA یا Aa باشد. پس عبارت بدون تعیین نوع صفت همیشگی نیست. هر ادعا را به یک آمیزش کوچک تبدیل کن و بپرس هر دگره فرزند از کدام والد آمده است. یک حالت سازگار برای رد واژه «حتماً» کافی است.
خطاهای رایج در تست شجره‌نامه کدام‌اند؟
دام اصلی این است که ظاهر کلی نمودار را جایگزین رابطه والد و فرزند کنیم. غالب‌بودن به معنی رایج‌تر، قوی‌تر یا بهتر بودن نیست و مغلوب‌بودن نیز به معنی ناپدیدشدن دگره از جمعیت نیست. نتیجه باید از انتقال دگره‌ها به دست آید.
- از بیشتر بودن افراد دارای صفت، غالب‌بودن را نتیجه نگیر.
- از دیده‌نشدن صفت در یک نسل، به‌تنهایی مغلوب‌بودن را قطعی نکن.
- نماد پُر را بدون خواندن راهنمای شکل «بیمار» ننام.
- حرف بزرگ را معادل سالم و حرف کوچک را معادل بیمار ندان.
- ژن‌نمود فرد فاقد صفت مغلوب را همیشه AA فرض نکن.
- احتمال یک تولد را با ترتیب واقعی تولد فرزندان اشتباه نگیر.
- نتیجه الگوی اتوزومی ساده را بدون شاهد به صفات وابسته به جنس تعمیم نده.
چه زمانی اطلاعات شجره برای پاسخ قطعی کافی نیست؟
اگر همه خانواده‌های نمودار هم با فرض غالب و هم با فرض مغلوب سازگار باشند، نوع صفت از داده موجود تعیین نمی‌شود. برای مثال، یک والد دارای صفت و یک والد فاقد صفت می‌توانند در هر دو الگو فرزندانی با دو فنوتیپ داشته باشند؛ ژن‌نمودهای والدین در دو فرض متفاوت خواهد بود. در چنین وضعی پاسخ علمی «اطلاعات کافی نیست» است، مگر صورت سؤال اطلاعات دیگری مانند ژن‌نمود، نوع وراثت یا نتیجه یک آمیزش را داده باشد.
چک‌لیست ۳۰ ثانیه‌ای حل شجره‌نامه چیست؟
حل را از یک رابطه والد و فرزند شروع کن، نه از کل تصویر. پس از نوشتن قرارداد دگره‌ها، ژن‌نمودهای قطعی را ثبت و بقیه را با انتقال یک دگره از هر والد کامل کن. در پایان، هر قطعیت را دوباره با داده شکل کنترل کن.
- راهنمای نمادها و معنای پُر یا خالی را خوانده‌ام؟
- دو والد فاقد صفت با فرزند دارای صفت وجود دارد؟
- دو والد دارای صفت با فرزند فاقد صفت وجود دارد؟
- A و a را بر اساس غالبیت تعریف کرده‌ام، نه سالم یا بیماربودن؟
- افراد aa قطعی را اول مشخص کرده‌ام؟
- برای هر دگره فرزند، یک منبع والدینی دارم؟
- حالت ممکن را به‌اشتباه قطعی اعلام نکرده‌ام؟
- مدل وراثت خواسته‌شده را از صورت سؤال بررسی کرده‌ام؟
در شجره‌نامه، فراوانی صفت را نشمار؛ خانواده تعیین‌کننده را پیدا کن. دو والد فاقد صفت با فرزند دارای صفت، صفت مغلوب را نشان می‌دهند و دو والد دارای صفت با فرزند فاقد صفت، صفت غالب را. سپس هموزیگوت‌های مغلوب قطعی را بنویس، دگره‌ها را از والد به فرزند دنبال کن و هرجا شاهد کافی نداری حالت‌های ممکن را حفظ کن.
در نکته‌های وابسته به جزئیات، متن و شکل کتاب درسی رسمی همان سال را مبنا قرار بده.