پاسخ مستقیم: در بساک، یاختهٔ مادر هاگ با میوز چهار ریزهاگ هاپلوئید می‌سازد و هر ریزهاگ با تقسیم میتوزی به دانهٔ گرده تبدیل می‌شود. در تخمک، یاختهٔ مادر هاگ نیز میوز می‌کند و چهار درشت‌هاگ هاپلوئید پدید می‌آورد؛ معمولاً یکی باقی می‌ماند و با میتوزهای پیاپی کیسهٔ رویانی را می‌سازد. پس میوز «هاگ» تولید می‌کند و میتوزهای بعدی ساختار گامتوفیتی را شکل می‌دهند؛ خودِ میوز مستقیماً دانهٔ گرده بالغ، کیسهٔ رویانی یا یاختهٔ تخم‌زا را نمی‌سازد. تعداد هسته‌ها، نام یاخته‌ها و جزئیات شکل ممکن است میان چاپ‌ها تفاوت داشته باشد؛ کتاب درسی رسمی همان سال مرجع نهایی است.
دو مسیر تشکیل دانهٔ گرده و کیسهٔ رویانی چه الگوی مشترکی دارند؟
هر دو مسیر را با یک قالب سه‌مرحله‌ای بخوان: یاختهٔ مادر هاگ، میوز و ایجاد هاگ‌های هاپلوئید، سپس میتوز و ساخته‌شدن گامتوفیت. مسیر نر در بساک و مسیر ماده در تخمک رخ می‌دهد. این شباهت کمک می‌کند شکل‌ها را بفهمی، اما به معنی یکسان‌بودن سرنوشت هر چهار هاگ نیست؛ در مسیر ماده معمولاً تنها یک درشت‌هاگ در ادامه ساخت کیسهٔ رویانی مشارکت می‌کند.
- بساک: یاختهٔ مادر ریزهاگ ← میوز ← ریزهاگ‌ها ← میتوز ← دانهٔ گرده.
- تخمک: یاختهٔ مادر درشت‌هاگ ← میوز ← درشت‌هاگ‌ها ← باقی‌ماندن یکی ← میتوزهای پیاپی ← کیسهٔ رویانی.
- محصول مستقیم میوز در هر دو مسیر هاگ هاپلوئید است.
- دانهٔ گرده و کیسهٔ رویانی حاصل رشد و تقسیم‌های پس از هاگ‌اند.
دانهٔ گرده در بساک چگونه تشکیل می‌شود؟
در کیسه‌های گردهٔ بساک، یاختهٔ مادر ریزهاگ دیپلوئید میوز می‌کند و چهار ریزهاگ هاپلوئید پدید می‌آورد. ریزهاگ‌ها از هم جدا می‌شوند و هرکدام با رشد و یک تقسیم میتوزی، دانهٔ گرده‌ای با یاخته یا هسته‌های دارای نقش‌های متفاوت می‌سازند. در تحلیل تست، «چهار محصول میوز» را چهار دانهٔ گردهٔ بالغ ننام؛ این محصولات ابتدا ریزهاگ‌اند و مرحلهٔ میتوزی و تمایز پس از آن قرار دارد. جزئیات زمان تقسیم یاختهٔ زایشی را مطابق شکل و متن چاپ رسمی بخوان.
کیسهٔ رویانی در تخمک چگونه تشکیل می‌شود؟
درون تخمک، یاختهٔ مادر درشت‌هاگ دیپلوئید میوز می‌کند و چهار درشت‌هاگ هاپلوئید به وجود می‌آورد. در الگوی کتاب، سه درشت‌هاگ از بین می‌روند و درشت‌هاگ باقی‌مانده چند بار میتوز می‌کند. هسته‌های حاصل آرایش می‌یابند و کیسهٔ رویانی شکل می‌گیرد؛ یاختهٔ تخم‌زا و هسته‌های قطبی در همین ساختار قرار دارند. بنابراین چهار درشت‌هاگ را چهار کیسهٔ رویانی و نابودی سه مورد را یک تقسیم یاخته‌ای تازه تلقی نکن.
چگونه دیپلوئید و هاپلوئیدبودن مراحل را تشخیص دهیم؟
نقطهٔ تغییر تعداد مجموعه‌های کروموزومی، میوز یاختهٔ مادر هاگ است. یاختهٔ مادر پیش از میوز دیپلوئید است و هاگ‌های حاصل هاپلوئیدند. میتوزهای پس از آن تعداد مجموعه‌های کروموزومی را عوض نمی‌کنند؛ بنابراین اجزایی که از ریزهاگ یا درشت‌هاگ با میتوز ساخته می‌شوند نیز در مسیر گامتوفیتی هاپلوئید باقی می‌مانند. این حکم را با مقدار DNA در لحظه‌های مختلف چرخه یاخته‌ای یکی نگیر؛ سؤال ممکن است مجموعهٔ کروموزومی یا مقدار DNA را جداگانه بخواهد.
- پیش از میوز: یاختهٔ مادر هاگ، دیپلوئید.
- پس از میوز: ریزهاگ یا درشت‌هاگ، هاپلوئید.
- پس از میتوزهای گامتوفیتی: مجموعهٔ کروموزومی همچنان هاپلوئید.
- لقاح رویدادی بعدی است و نباید در مرحلهٔ تشکیل هاگ وارد محاسبه شود.
شکل تشکیل گرده و کیسهٔ رویانی را چگونه مرحله‌به‌مرحله بخوانیم؟
نخست محل شکل را تعیین کن: بساک یا تخمک. سپس یاختهٔ آغازین را پیدا کن و کنار هر پیکان نوع تقسیم را بنویس. اگر یک یاخته به چهار محصول می‌رسد، مرحلهٔ میوز را بررسی کن؛ اگر هاگ بدون کاهش مجموعهٔ کروموزومی هسته‌های بیشتری می‌سازد، میتوز مطرح است. در پایان نام محصول را بنویس: ریزهاگ، درشت‌هاگ، دانهٔ گرده یا کیسهٔ رویانی. تعداد شکل‌های رسم‌شده یا فاصلهٔ آن‌ها در نمای شماتیک، به‌تنهایی دادهٔ کمی نیست.
- شکل مربوط به بساک است یا تخمک؟
- یاختهٔ آغازین مادر هاگ است یا خود هاگ؟
- پیکان میوز را نشان می‌دهد یا میتوز؟
- هر چهار هاگ ادامه می‌یابند یا فقط یکی؟
- محصول فعلی هاگ است یا گامتوفیت بالغ‌تر؟
- از اندازه و رنگ نمادها نتیجهٔ کروموزومی نگرفته‌ام؟
یک عبارت تستی دربارهٔ تشکیل گرده و کیسهٔ رویانی را حل کنیم
عبارت «در نهاندانگان، هر چهار محصول میوز یاختهٔ مادر هاگ با تقسیم میتوزی ساختار تولیدکنندهٔ گامت را می‌سازند» را به دو مسیر بشکن. در مسیر نر، ریزهاگ‌های حاصل می‌توانند مسیر تشکیل دانه‌های گرده را ادامه دهند؛ اما در مسیر ماده، مطابق الگوی کتاب معمولاً سه درشت‌هاگ از بین می‌روند و فقط یکی میتوزهای تشکیل کیسهٔ رویانی را انجام می‌دهد. چون واژهٔ «هر چهار» به هر دو مسیر تعمیم داده شده، عبارت نادرست است.
خطاهای رایج تست‌های تشکیل دانهٔ گرده و کیسهٔ رویانی چیست؟
دام اصلی، حذف یک مرحله از زنجیره یا جابه‌جایی نام محصول است. هر گزینه را به صورت «آغازگر، نوع تقسیم، محصول مستقیم و سرنوشت محصول» بازنویسی کن.
- هاگ را با گامت یکی ندان.
- محصول مستقیم میوز را دانهٔ گرده یا کیسهٔ رویانی بالغ ننام.
- تشکیل چهار هاگ را نتیجهٔ میتوز معرفی نکن.
- ادامه‌یافتن هر چهار ریزهاگ را به چهار درشت‌هاگ تعمیم نده.
- ازبین‌رفتن سه درشت‌هاگ را میوز دوم یا میتوز فرض نکن.
- میتوزهای پس از هاگ را کاهندهٔ تعداد مجموعه‌های کروموزومی ندان.
- محل تشکیل گرده در بساک را با محل تشکیل کیسهٔ رویانی در تخمک جابه‌جا نکن.
چک‌لیست ۳۰ ثانیه‌ای تحلیل تشکیل گامتوفیت نهاندانگان چیست؟
برای هر شکل یک ردیف چهارخانه با عنوان «محل، یاختهٔ آغازین، تقسیم، محصول» بساز. این کار روشن می‌کند سؤال دربارهٔ تولید هاگ است یا رشد هاگ و تشکیل ساختار بعدی.
- محل را بساک یا تخمک مشخص کرده‌ام؟
- یاختهٔ مادر را از ریزهاگ یا درشت‌هاگ جدا کرده‌ام؟
- میوز و میتوز را روی پیکان درست نوشته‌ام؟
- محصول مستقیم هر تقسیم را نام برده‌ام؟
- سرنوشت چهار هاگ در مسیر نر و ماده را جدا دیده‌ام؟
- هاپلوئیدی را با مقدار ثابت DNA اشتباه نگرفته‌ام؟
- جزئیات شکل را با کتاب درسی رسمی همان سال تطبیق داده‌ام؟
در هر دو مسیر تولیدمثلی نهاندانگان، یاختهٔ مادر هاگِ دیپلوئید با میوز، هاگ‌های هاپلوئید می‌سازد و میتوزهای پس از هاگ، گامتوفیت را شکل می‌دهند. در بساک، ریزهاگ‌ها به دانه‌های گرده تبدیل می‌شوند؛ در تخمک، معمولاً یک درشت‌هاگ باقی می‌ماند و کیسهٔ رویانی را می‌سازد. برای حل تست همیشه محل، نوع تقسیم، محصول مستقیم و سرنوشت چهار هاگ را جدا بنویس.
در نکته‌های وابسته به جزئیات، متن و شکل کتاب درسی رسمی همان سال را مبنا قرار بده.