پاسخ مستقیم: رفتار ذاتی برای پدیدارشدنِ الگوی پایه خود به یادگیری قبلی وابسته نیست و زمینه آن وراثتی است؛ رفتار اکتسابی بر اثر تجربه یا یادگیری در طول زندگی شکل می‌گیرد یا تغییر می‌کند. پس «از نخستین بار درست انجام‌شدن» می‌تواند شاهدی به سود ذاتی‌بودن باشد و «تغییر پایدار رفتار پس از تجربه» شاهدی به سود اکتسابی‌بودن؛ اما پیچیده یا ساده‌بودن، ارادی به‌نظررسیدن و انجام‌شدن به‌وسیله جانور جوان یا بالغ معیار قطعی نیست. جزئیات مثال‌ها و اصطلاحات ممکن است میان چاپ‌ها تغییر کند؛ کتاب درسی رسمی همان سال مرجع نهایی است.
رفتار ذاتی و اکتسابی در زیست دوازدهم چه تفاوتی دارند؟
معیار اصلی، منشأ شکل‌گیری رفتار است. در رفتار ذاتی، جانور بدون آنکه اجرای پایه رفتار را از تجربه پیشین آموخته باشد، در برابر وضعیت مناسب پاسخ ویژه‌ای نشان می‌دهد. در رفتار اکتسابی، تجربه سبب ایجاد یا تغییر نسبتاً پایدار پاسخ می‌شود. محیط می‌تواند زمان یا شدت بروز یک رفتار ذاتی را هم تحت تأثیر قرار دهد؛ بنابراین اثرپذیری از محیط به‌تنهایی رفتار را اکتسابی نمی‌کند. از سوی دیگر، هر تغییر کوتاه‌مدت ناشی از خستگی یا آسیب نیز یادگیری نیست.
- ذاتی: الگوی پایه بدون آموزش یا تجربه قبلی بروز می‌کند.
- اکتسابی: تجربه در ایجاد یا تغییر پایدار رفتار نقش دارد.
- هر دو رفتار در پاسخ به شرایط و محرک‌های محیطی دیده می‌شوند.
- ذاتی‌بودن با تغییرناپذیری مطلق و اکتسابی‌بودن با ارادی‌بودن مترادف نیست.
از روی صورت سؤال چه شاهدی برای ذاتی یا اکتسابی‌بودن پیدا کنیم؟
ابتدا خط زمانی را بخوان: رفتار پیش از تجربه سنجیده شده یا پس از آن؟ اگر جانور در نخستین رویارویی و بدون فرصت آموزش، الگوی مشخص را اجرا کند، صورت سؤال برای رفتار ذاتی شاهد داده است. اگر پاسخ پس از تکرار محرک، دریافت پاداش، پیوند دو رویداد یا تجربه مسیر تغییر کند، باید نوع یادگیری مطرح‌شده را بررسی کنی. صرف تکرار یک رفتار، تجربه‌کردن محیط یا افزایش سن نشان نمی‌دهد که خود رفتار آموخته شده است؛ باید میان تجربه و تغییر پاسخ ارتباط روشن وجود داشته باشد.
نقش محرک در رفتار ذاتی جانوران چیست؟
در تحلیل کتابی، رفتار را به زنجیره «محرک، دریافت اطلاعات و پاسخ» تبدیل کن. یک محرک بیرونی یا درونی می‌تواند آغازگر بروز رفتاری باشد که زمینه ذاتی دارد. وجود محرک به معنی یادگرفته‌بودن رفتار نیست؛ محرک فقط شرایط بروز پاسخ را فراهم می‌کند. همچنین نباید از یک تصویر ثابت نتیجه گرفت جانور دقیقاً کدام ویژگی محرک را تشخیص داده است؛ راهنمای شکل و متن باید آن ویژگی را مشخص کرده باشند.
- محرک را از خودِ پاسخ رفتاری جدا کن.
- آغازشدن پاسخ با محرک را مساوی یادگیری ندان.
- فاعل رفتار و گیرنده محرک را در عبارت مشخص کن.
- از رنگ یا اندازه نمادهای شکل، اهمیت محرک را حدس نزن.
آیا یک رفتار می‌تواند هم بخش ذاتی و هم بخش اکتسابی داشته باشد؟
بله؛ ذاتی و اکتسابی همیشه دو برچسب برای جداکردن کامل همه جزئیات یک رفتار پیچیده نیستند. ممکن است آمادگی یا الگوی کلی رفتاری زمینه وراثتی داشته باشد، اما دقت، زمان‌بندی یا شیوه اجرای آن با تجربه بهتر شود. در تست، حکم را فقط به همان بخشی نسبت بده که صورت سؤال درباره آن شاهد داده است. اگر متن از «اصل بروز بدون آموزش» و سپس «بهبود با تمرین» سخن می‌گوید، اولی می‌تواند بخش ذاتی و دومی بخش متأثر از یادگیری باشد.
شکل یا آزمایش رفتار جانور را چگونه تحلیل کنیم؟
گروه‌ها، تجربه قبلی و پاسخ اندازه‌گیری‌شده را جدا برچسب بزن. اگر گروه بی‌تجربه و باتجربه مقایسه شده‌اند، ببین آیا هر دو رفتار پایه را نشان می‌دهند و تجربه فقط مقدار یا دقت آن را تغییر داده است، یا رفتار فقط پس از تجربه پدید آمده است. سپس سایر تفاوت‌های گروه‌ها مانند سن، شرایط نگهداری یا نوع محرک را کنترل کن. نتیجه باید به همان جانور، رفتار و شرایط آزمایش محدود بماند.
- جانور پیش از آزمون با محرک روبه‌رو شده بود؟
- گروه مقایسه یا جانور بی‌تجربه وجود دارد؟
- پاسخ دقیقاً با چه معیار قابل مشاهده‌ای سنجیده شده است؟
- تجربه اصل رفتار را ایجاد کرده یا فقط اجرای آن را تغییر داده است؟
- آیا تفاوت دیگری میان گروه‌ها می‌تواند پاسخ را توضیح دهد؟
- متن و راهنمای شکل کتاب رسمی همان سال چه چیزی را تصریح می‌کنند؟
یک عبارت تستی درباره رفتار ذاتی و اکتسابی را چگونه حل کنیم؟
فرض کن گزینه می‌گوید: «چون پرنده پس از چند بار پیمودن مسیر، سریع‌تر به غذا رسید، اصل حرکت به سوی غذا حتماً اکتسابی است.» جمله دو ادعا دارد. بهترشدن سرعت پس از تجربه می‌تواند از یادگیری مسیر پشتیبانی کند؛ اما از این داده نمی‌توان نتیجه گرفت اصل حرکت به سوی غذا نیز فقط با یادگیری ایجاد شده است. صورت سؤال باید عملکرد نخستین رویارویی را هم نشان دهد تا بتوان درباره بخش پایه رفتار داوری کرد. دام گزینه، سرایت‌دادن اثر تجربه از «کیفیت اجرا» به «منشأ کل رفتار» است.
خطاهای رایج تست‌های رفتار ذاتی و اکتسابی کدام‌اند؟
دام‌ها معمولاً یک نشانه ظاهری را جای معیار منشأ رفتار می‌گذارند یا اثر تجربه بر بخشی از رفتار را به کل آن تعمیم می‌دهند. برای هر گزینه، شاهدِ قبل و بعد از تجربه را پیدا کن.
- رفتار ساده را الزاماً ذاتی و رفتار پیچیده را الزاماً اکتسابی ندان.
- ذاتی‌بودن را با بروز در لحظه تولد یکی نگیر.
- هر تغییر رفتار را یادگیری حساب نکن؛ خستگی یا آسیب می‌تواند پاسخ را موقتاً عوض کند.
- وجود محرک محیطی را دلیل اکتسابی‌بودن ندان.
- بهبود اجرای رفتار با تجربه را دلیل اکتسابی‌بودن همه اجزای آن ندان.
- از یک نمونه، حکم «همه افراد گونه همیشه چنین می‌کنند» نساز.
- نوع یادگیری را بدون شاهد اختصاصیِ صورت سؤال نام‌گذاری نکن.
چک‌لیست ۳۰ ثانیه‌ای تشخیص نوع رفتار چیست؟
کنار گزینه سه خانه «پیش از تجربه، نوع تجربه، پس از تجربه» بکش. اگر پاسخ پایه پیش از تجربه وجود دارد، شاهد ذاتی را علامت بزن؛ اگر تجربه تغییری پایدار و مشخص ساخته است، شاهد اکتسابی را بنویس. سپس بررسی کن گزینه درباره اصل رفتار حرف می‌زند یا فقط کیفیت اجرای آن.
- رفتار مورد بررسی دقیقاً چیست؟
- آیا برای تجربه قبلی یا نبود آن شاهد داریم؟
- پس از تجربه، کدام ویژگی پاسخ تغییر کرده است؟
- تغییر پایدار است یا می‌تواند موقت باشد؟
- محرک با پاسخ یا با تجربه جابه‌جا نشده است؟
- حکم گزینه از بخش بررسی‌شده به کل رفتار تعمیم نیافته است؟
- جزئیات مثال با کتاب درسی رسمی همان سال سازگار است؟
برای تشخیص رفتار ذاتی و اکتسابی، ظاهر رفتار را قضاوت نکن؛ خط زمانی تجربه را بساز. بپرس جانور پیش از تجربه چه پاسخی داشت، چه تجربه‌ای دریافت کرد و پس از آن دقیقاً کدام بخش پاسخ تغییر کرد. بروز الگوی پایه بدون یادگیری قبلی به سود رفتار ذاتی و تغییر پایدار ناشی از تجربه به سود رفتار اکتسابی است؛ یک رفتار پیچیده می‌تواند اجزایی با هر دو زمینه داشته باشد.
در نکته‌های وابسته به جزئیات، متن و شکل کتاب درسی رسمی همان سال را مبنا قرار بده.