پاسخ مستقیم: غده درون‌ریز مجرای ترشحی ندارد و هورمون را به مایع میان‌بافتی می‌ریزد تا ماده از راه خون به یاخته‌های هدف برسد؛ غده برون‌ریز فرآورده خود را از راه مجرا به سطح بدن یا درون یک حفره و مجرای بدن می‌فرستد. لوزالمعده هر دو کار را انجام می‌دهد: بخش درون‌ریز آن هورمون‌های تنظیم‌کننده قند خون را وارد محیط داخلی می‌کند و بخش برون‌ریز آن شیره گوارشی را از راه مجرا به روده باریک می‌رساند. پس نام اندام به‌تنهایی کافی نیست؛ مسیر هر ترشح را جدا دنبال کن. نام یا جزئیات شکل‌ها ممکن است میان چاپ‌ها تفاوت داشته باشد و کتاب درسی رسمی همان سال مرجع نهایی است.
مرز اصلی غده درون‌ریز و برون‌ریز چیست؟
معیار مطمئن، مسیر خروج فرآورده است. یاخته‌های غده درون‌ریز ماده پیام‌رسان را به مایع پیرامون خود ترشح می‌کنند و این ماده وارد خون می‌شود؛ این غده‌ها مجرایی برای رساندن ترشح به مقصد ندارند. غده برون‌ریز ترشح را وارد مجرایی می‌کند که آن را به سطح پوششی می‌رساند. «برون‌ریز» الزاماً به معنی ریختن ماده به بیرون ظاهری بدن نیست؛ درون لوله گوارش نیز از دید بافت پوششی با محیط داخلی خون یکی نیست.
- درون‌ریز: بدون مجرای ترشحی؛ ورود هورمون به مایع میان‌بافتی و سپس خون.
- برون‌ریز: دارای مجرا؛ رساندن فرآورده به سطح بدن یا فضای درون یک مجرا و حفره بدن.
- محل قرارگیری غده معیار اصلی دسته‌بندی نیست؛ مسیر ترشح معیار است.
- هر ماده ترشحی هورمون نیست و هر غده‌ای فقط یک نوع کار ندارد.
هورمون غده درون‌ریز چگونه به یاخته هدف می‌رسد؟
هورمون پس از ترشح وارد مایع میان‌بافتی و سپس خون می‌شود و همراه گردش خون به بخش‌های مختلف بدن می‌رسد. با این حال، رسیدن هورمون به یک بافت به معنی پاسخ‌دادن همه یاخته‌های آن نیست؛ فقط یاخته‌ای که گیرنده مناسب دارد می‌تواند مستقیم به آن هورمون پاسخ دهد. بنابراین «پخش گسترده در خون» را با «اثر یکسان بر همه یاخته‌ها» یکی نگیر. خون راه جابه‌جایی است و گیرنده، اختصاصی‌بودن پاسخ را تعیین می‌کند.
ترشح غده برون‌ریز چه مسیری را طی می‌کند؟
در غده برون‌ریز، فرآورده وارد مجرا می‌شود و مجرا آن را به محل اثر یا محل رهاشدن هدایت می‌کند. برای نمونه، یک ترشح گوارشی می‌تواند از بافت سازنده وارد مجرا و سپس وارد لوله گوارش شود. وجود مجرا به معنی حرکت ماده در رگ خونی نیست؛ مجرای غده و رگ دو ساختار با مقصد و محتوای متفاوت‌اند. در شکل، دیواره مجرا را تا جایی دنبال کن که به سطح پوششی باز می‌شود و آن را با مویرگ‌های کنار یاخته‌های ترشحی اشتباه نگیر.
چرا لوزالمعده هم درون‌ریز و هم برون‌ریز است؟
لوزالمعده نمونه‌ای است که دو گروه یاخته و دو مسیر ترشحی دارد. بخش درون‌ریز، هورمون‌هایی مانند انسولین و گلوکاگون را بدون مجرای ترشحی به مایع میان‌بافتی و خون می‌فرستد. بخش برون‌ریز، مواد شیره لوزالمعده را وارد مجرا می‌کند تا به روده باریک برسند. این دو مسیر را نباید به همه یاخته‌های اندام نسبت داد: ساخته‌شدن هورمون و ساخته‌شدن شیره گوارشی کار یک بخش واحد با یک مسیر مشترک نیست.
- انسولین و گلوکاگون: فرآورده بخش درون‌ریز و مرتبط با تنظیم قند خون.
- شیره لوزالمعده: فرآورده بخش برون‌ریز و واردشونده به مجرا.
- خون مقصد انتقال هورمون است؛ مجرای لوزالمعده مسیر شیره گوارشی است.
- دوکارکردی‌بودن یک اندام، تفاوت دو نوع ترشح را از بین نمی‌برد.
شکل غده و لوزالمعده را چگونه تحلیل کنیم؟
ابتدا به‌جای رنگ، سه ساختار را پیدا کن: یاخته ترشحی، رگ خونی و مجرای غده. سپس جهت پیکان را از یاخته تا مقصد دنبال کن. اگر پیکان به مویرگ می‌رسد، مسیر درون‌ریز را بررسی کن؛ اگر ترشح در یک لوله جمع و به سطح پوششی هدایت می‌شود، مسیر برون‌ریز است. ممکن است شکل برای آموزش فقط بخشی از اندام را بزرگ‌نمایی کند؛ از اندازه خوشه‌ها، شمار یاخته‌ها یا فاصله شماتیک آن‌ها نتیجه کمی نگیر.
- پیکان از کدام یاخته آغاز می‌شود؟
- ساختار مقصد مویرگ است یا مجرای غده؟
- ماده در خون پخش می‌شود یا به یک سطح پوششی می‌رسد؟
- آیا شکل یک اندام را نشان می‌دهد یا بزرگ‌نمایی بخشی از آن را؟
- رنگ مشابه را دلیل یکسان‌بودن فرآورده‌ها نگرفته‌ام؟
- مسیر ترشح را با محل اثر نهایی ماده یکی نکرده‌ام؟
یک عبارت تستی درباره لوزالمعده را چگونه بررسی کنیم؟
فرض کن گزینه می‌گوید: «همه مواد ترشح‌شده از لوزالمعده پس از ورود به خون بر یاخته‌های هدف اثر می‌کنند.» واژه «همه» جمله را مسئله‌دار می‌کند. هورمون‌های بخش درون‌ریز وارد خون می‌شوند، اما شیره بخش برون‌ریز از راه مجرا به روده باریک می‌رسد. برای داوری، جمله را به دو پرسش بشکن: کدام بخش ماده را ساخته است و ماده از چه مسیری خارج می‌شود؟ اگر مسیر خون و مجرا در یک حکم ادغام شده باشد، عبارت دقیق نیست.
خطاهای رایج تست‌های غده درون‌ریز و برون‌ریز کدام‌اند؟
بیشتر دام‌ها نام یک اندام را جای مسیر ترشح می‌گذارند یا واژه «برون» را فقط بیرون پوست معنا می‌کنند. هر عبارت را در سه ستون «بخش سازنده، نوع ماده و مسیر خروج» بازنویسی کن.
- برون‌ریز را فقط ترشح به بیرون پوست ندان؛ ترشح به درون لوله گوارش نیز می‌تواند برون‌ریز باشد.
- نبود مجرا را با نبود رگ خونی در اطراف غده درون‌ریز یکی نگیر.
- هر ماده‌ای را که وارد خون می‌شود بدون شاهد هورمون ننام.
- همه یاخته‌های لوزالمعده را سازنده انسولین یا آنزیم گوارشی ندان.
- مجرای غده را با رگ خونی اشتباه نگیر.
- رسیدن هورمون با خون را به معنی اثر مستقیم بر همه یاخته‌ها ندان.
- محل ترشح، مسیر انتقال و محل اثر را یک مکان فرض نکن.
چک‌لیست ۳۰ ثانیه‌ای تشخیص نوع غده چیست؟
کنار هر ماده سه خانه «سازنده، مسیر، مقصد» بکش. اگر مسیر از مجرای غده می‌گذرد، برون‌ریز را بررسی کن؛ اگر هورمون بدون مجرای ترشحی وارد محیط داخلی و خون می‌شود، درون‌ریز است. برای اندام‌های دوکارکردی مانند لوزالمعده، هر فرآورده را در یک ردیف جدا بنویس.
- ماده هورمون است یا فرآورده‌ای مانند شیره گوارشی؟
- مجرای ترشحی در متن یا شکل وجود دارد؟
- پیکان به مویرگ می‌رود یا به مجرای غده؟
- مقصد، خون است یا سطح پوششی؟
- درباره کل اندام حکم داده‌ام یا بخش مشخص آن؟
- یاخته هدف و گیرنده مناسب را از مسیر انتقال جدا دیده‌ام؟
- جزئیات نام‌ها و شکل را با کتاب درسی رسمی همان سال تطبیق داده‌ام؟
برای تشخیص غده، مسیر ترشح را دنبال کن: درون‌ریز بدون مجرای ترشحی، هورمون را به مایع میان‌بافتی و خون می‌رساند؛ برون‌ریز فرآورده را از راه مجرا به یک سطح پوششی می‌فرستد. در لوزالمعده دو ردیف جدا بساز: هورمون‌های تنظیم قند خون برای بخش درون‌ریز و شیره گوارشی برای بخش برون‌ریز. در تست، بخش سازنده، نوع ماده و مسیر خروج را هرگز در یک حکم کلی ادغام نکن.
در نکته‌های وابسته به جزئیات، متن و شکل کتاب درسی رسمی همان سال را مبنا قرار بده.