برای خواندن زنجیره یا شبکه غذایی، هر پیکان را به صورت «ماده و انرژی از این جاندار به جاندار بعدی منتقل می‌شود» بخوان. پس پیکان معمولاً از جاندار خورده‌شده به جاندار مصرف‌کننده است؛ برای مثال «گیاه ← خرگوش» را نباید با جهت نوشتار فارسی اشتباه گرفت: اگر نوک پیکان کنار خرگوش باشد، گیاه خورده می‌شود و خرگوش مصرف‌کننده است. سپس مسیر را از تولیدکننده آغاز کن و سطح هر جاندار را بر اساس همان مسیر، نه اندازه یا شهرت شکارچی، تعیین کن.
جهت پیکان در زنجیره غذایی چه چیزی را نشان می‌دهد؟
نوک پیکان دریافت‌کننده ماده و انرژی را نشان می‌دهد. اگر پیکان از علف به ملخ کشیده شده باشد، بخشی از ماده آلی و انرژی ذخیره‌شده در علف با خورده‌شدن به ملخ می‌رسد؛ بنابراین علف تولیدکننده و ملخ مصرف‌کننده است. پیکان را صرفاً «چه کسی چه کسی را شکار می‌کند» نخوان، چون آغاز زنجیره می‌تواند گیاه باشد و رابطه همیشه شکار فعال نیست. جمله ثابت «منبع غذا ← مصرف‌کننده» جلوی وارونه‌خواندن شکل را می‌گیرد.
- دم پیکان: جاندار یا منبع غذایی که مصرف می‌شود.
- نوک پیکان: جانداری که ماده و انرژی را دریافت می‌کند.
- مسیر را از تولیدکننده به سوی مصرف‌کنندگان دنبال کن.
- راست، چپ، بالا یا پایین بودن پیکان به‌تنهایی معنای زیستی ندارد.
تولیدکننده را در شکل چگونه پیدا کنیم؟
در سطح کتاب دبیرستان، تولیدکننده جانداری است که ماده آلی مورد نیاز خود را از مواد غیرآلی می‌سازد و پایه ورود ماده و انرژی به مسیرهای غذایی نشان‌داده‌شده است. در یک شبکه معمول، پیکان‌های تغذیه‌ای از تولیدکننده به مصرف‌کنندگان آن خارج می‌شوند و پیکانی از جاندار دیگری به عنوان غذا وارد آن نمی‌شود. با این حال شکل ممکن است ورودی نور یا مواد غیرزنده را نیز نشان دهد؛ پیش از نتیجه‌گیری، راهنمای پیکان‌ها را بخوان و پیکان نور را با رابطه تغذیه‌ای یکی ندان.
سطح تغذیه‌ای را چگونه تعیین کنیم؟
تولیدکننده در سطح تغذیه‌ای نخست قرار می‌گیرد. جانداری که مستقیماً تولیدکننده را می‌خورد، مصرف‌کننده نخستین است؛ مصرف‌کننده آن جاندار در مسیر موردنظر، در سطح بعدی قرار می‌گیرد. برای تعیین سطح، یک مسیر را از تولیدکننده تا جاندار هدف با انگشت دنبال کن و تعداد انتقال‌های غذایی را بشمار. واژه‌هایی مانند گیاه‌خوار، گوشت‌خوار و شکارچی درباره نوع تغذیه اطلاعات می‌دهند، اما جایگاه دقیق را باید از مسیر شکل استخراج کرد.
- ابتدا تولیدکننده را علامت بزن.
- فقط یک مسیر پیوسته تا جاندار هدف انتخاب کن.
- هر پیکان تغذیه‌ای، یک انتقال به سطح بعدی است.
- نتیجه را با مسیر دوم شبکه نیز بررسی کن.
چرا یک جاندار می‌تواند در چند سطح تغذیه‌ای باشد؟
شبکه غذایی از چند زنجیره به‌هم‌پیوسته ساخته می‌شود. اگر یک پرنده هم دانه گیاه را بخورد و هم حشره گیاه‌خوار را، در مسیر نخست مستقیماً مصرف‌کننده تولیدکننده و در مسیر دوم مصرف‌کننده یک گیاه‌خوار است. بنابراین سطح تغذیه‌ای ویژگی ثابت و مستقل از مسیر نیست. وقتی سؤال سطح یک جاندار را می‌پرسد، بررسی کن آیا مسیر مشخصی داده شده یا باید همه جایگاه‌های ممکن در شبکه را گزارش کنی.
تجزیه‌کننده را کجای شبکه غذایی قرار دهیم؟
تجزیه‌کنندگان از بقایای جانداران و مواد آلی آن‌ها استفاده می‌کنند و در بازگشت مواد به چرخه‌های بوم‌سازگان نقش دارند. آن‌ها را نباید فقط «آخر یک زنجیره» تصور کرد، زیرا بقایای تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگانِ سطوح مختلف می‌تواند در دسترسشان قرار گیرد. همچنین بازگشت مواد با بازگشت انرژی یکی نیست؛ شکل و متن سؤال را ببین تا مشخص شود پیکان، انتقال ماده، انرژی یا هر دو را نمایش می‌دهد.
یک شبکه غذایی ساده را مرحله‌به‌مرحله حل کنیم
فرض کن شکل این پیکان‌ها را دارد: گیاه به ملخ، گیاه به موش، ملخ به قورباغه، و موش و قورباغه به مار. گیاه تولیدکننده است. ملخ و موش چون مستقیم از گیاه ماده و انرژی می‌گیرند، مصرف‌کننده نخستین‌اند. قورباغه در مسیر گیاه، ملخ، قورباغه یک سطح بالاتر قرار می‌گیرد. مار در مسیر گیاه، موش، مار و در مسیر گیاه، ملخ، قورباغه، مار جایگاه یکسانی ندارد؛ پس پیش از نسبت‌دادن یک سطح ثابت به مار، مسیر موردنظر سؤال را مشخص کن.
- گیاه ← ملخ ← قورباغه ← مار: یک مسیر چهارعضوی.
- گیاه ← موش ← مار: مسیری کوتاه‌تر تا همان مار.
- مار در دو مسیر، تعداد انتقال‌های متفاوتی از تولیدکننده دارد.
- کوتاه‌تر بودن مسیر به معنای کم‌اهمیت‌تر بودن آن نیست.
عبارت دام‌دار شبکه غذایی را چگونه تجزیه کنیم؟
عبارت «چون مار در بالای شکل قرار دارد، همیشه مصرف‌کننده نهایی و دارای یک سطح تغذیه‌ای ثابت است» دو خطا دارد. جای هندسی جاندار در صفحه معیار رابطه غذایی نیست؛ فقط پیکان‌ها معتبرند. افزون بر آن، یک جاندار در شبکه می‌تواند از راه چند زنجیره به تولیدکننده متصل شود و در سطوح متفاوت قرار گیرد. واژه «نهایی» نیز فقط وقتی قابل استفاده است که در محدوده شکل، مصرف‌کننده دیگری از آن تغذیه نکند؛ این واژه درباره همه روابط واقعی آن جاندار حکم همیشگی نمی‌دهد.
خطاهای رایج در تست‌های زنجیره و شبکه غذایی کدام‌اند؟
بیشتر خطاها از وارونه‌خواندن پیکان یا تبدیل یک مسیر به حکم کلی درباره کل شبکه ایجاد می‌شود. پیش از بررسی گزینه‌ها، کنار هر پیکان یک جمله کوتاه «الف غذای ب است» بنویس.
- پیکان را از شکارچی به شکار نخوان.
- بالای شکل بودن را مساوی سطح تغذیه‌ای بالاتر ندان.
- برای یک همه‌چیزخوار فقط یک سطح ثابت در نظر نگیر.
- تجزیه‌کننده را صرفاً آخرین حلقه یک زنجیره ننام.
- چرخه مواد را با جریان انرژی یکسان فرض نکن.
- نبود یک پیکان در شکل محدود را دلیل نبود آن رابطه در تمام طبیعت ندان.
- از پهنا یا طول شماتیک پیکان، مقدار عددی انتقال استخراج نکن.
چک‌لیست ۳۰ ثانیه‌ای تحلیل شبکه غذایی چیست؟
ابتدا معنای پیکان را از راهنمای شکل مشخص کن؛ سپس تولیدکننده را بیاب و هر مسیر را جداگانه دنبال کن. شیوه نمایش جانداران، پیکان‌ها و اصطلاحات ممکن است میان چاپ‌های کتاب تغییر کند، بنابراین متن و شکل کتاب درسی رسمی همان سال مرجع نهایی است.
- نوک پیکان دریافت‌کننده را نشان می‌دهد؟
- تولیدکننده یا تولیدکنندگان را پیدا کرده‌ام؟
- جاندار هدف از چند مسیر به تولیدکننده وصل است؟
- سطح را برای یک مسیر تعیین کرده‌ام یا کل شبکه؟
- نقش تجزیه‌کننده را با مصرف‌کننده اشتباه نگرفته‌ام؟
- پیکان ماده و انرژی را از پیکان نور یا روابط دیگر جدا کرده‌ام؟
- قیدهای «همیشه»، «فقط» و «همه» را با محدوده شکل سنجیده‌ام؟
در زنجیره و شبکه غذایی، پیکان را از منبع غذا به مصرف‌کننده بخوان و مسیر را از تولیدکننده آغاز کن. سطح تغذیه‌ای از تعداد انتقال‌ها در یک مسیر به دست می‌آید؛ به همین دلیل یک جاندار همه‌چیزخوار یا شکارچی می‌تواند در مسیرهای مختلف جایگاه متفاوتی داشته باشد. جای جاندار روی صفحه، اندازه تصویر و تصور «بالای زنجیره» جای تحلیل پیکان‌ها را نمی‌گیرد.
در نکته‌های وابسته به جزئیات، متن و شکل کتاب درسی رسمی همان سال را مبنا قرار بده.