خیر؛ همهٔ سرخرگ‌ها خون روشن و همهٔ سیاهرگ‌ها خون تیره ندارند. معیار اصلی نام‌گذاری رگ، جهت حرکت خون نسبت به قلب است: سرخرگ خون را از قلب دور می‌کند و سیاهرگ خون را به قلب بازمی‌گرداند. مقدار اکسیژن فقط ویژگی خونِ درون رگ در یک مسیر مشخص است، نه تعریف آن رگ.
سرخرگ و سیاهرگ دقیقاً با چه معیاری نام‌گذاری می‌شوند؟
برای نام‌گذاری رگ، مسیر جریان را از قلب دنبال کن. اگر خون از یکی از حفره‌های قلب خارج و در رگ دور شود، آن رگ سرخرگ است. اگر رگ خون را به یکی از حفره‌های قلب وارد کند، سیاهرگ است. پس «خروج از قلب یا ورود به قلب» معیار پایدار تشخیص است؛ روشن یا تیره‌بودن خون، ضخامت دیواره و حتی جای رگ در شکل فقط می‌توانند اطلاعات کمکی باشند.
- خون از قلب خارج می‌شود: سرخرگ.
- خون به قلب وارد می‌شود: سیاهرگ.
- نام رگ را پیش از بررسی مقدار اکسیژن تعیین کن.
- جهت پیکان شکل از رنگ آن معتبرتر است.
پس چرا معمولاً سرخرگ را با خون روشن به یاد می‌آوریم؟
در گردش عمومی، خون خروجی از بخش چپ قلب معمولاً اکسیژن بیشتری دارد و از راه سرخرگ‌ها به بافت‌ها می‌رسد؛ خون بازگشتی از بافت‌ها نیز معمولاً اکسیژن کمتری دارد و از راه سیاهرگ‌ها به بخش راست قلب برمی‌گردد. همین الگوی پرتکرار باعث شکل‌گیری میان‌بُر «سرخرگ یعنی خون روشن» می‌شود، اما این میان‌بُر تعریف علمی رگ نیست و در گردش ششی پاسخ غلط می‌دهد.
گردش ششی چگونه این تصور را نقض می‌کند؟
در گردش ششی، خون از بخش راست قلب به سوی شش‌ها می‌رود؛ بنابراین رگی که این خون کم‌اکسیژن‌تر را از قلب دور می‌کند سرخرگ ششی است. پس از تبادل گازها، خون پراکسیژن‌تر از شش‌ها به بخش چپ قلب بازمی‌گردد؛ بنابراین رگ بازگرداننده سیاهرگ ششی است. این مثال نشان می‌دهد که جهت نسبت به قلب نام رگ را تعیین می‌کند، در حالی که تبادل گازها وضعیت اکسیژن خون را تغییر می‌دهد.
- قلب ← شش: سرخرگ ششی، با خون کم‌اکسیژن‌تر.
- شش ← قلب: سیاهرگ ششی، با خون پراکسیژن‌تر.
- واژهٔ «ششی» محل ارتباط رگ را نشان می‌دهد؛ سرخرگ یا سیاهرگ‌بودن را جهت جریان تعیین می‌کند.
در شکل‌های بدون برچسب، رگ را چگونه تشخیص بدهیم؟
ابتدا قلب را به‌عنوان نقطهٔ مرجع پیدا کن و سپس پیکان جریان خون را بخوان. رنگ آبی یا قرمز شکل را موقتاً نادیده بگیر. هر شاخه‌ای که پیکان آن از قلب دور می‌شود سرخرگی و هر شاخه‌ای که به قلب نزدیک می‌شود سیاهرگی است. بعد از نام‌گذاری رگ، با دنبال‌کردن محل تبادل گازها می‌توانی دربارهٔ بیشتر یا کمترشدن اکسیژن خون قضاوت کنی.
- گام ۱: قلب و حفرهٔ متصل به رگ را پیدا کن.
- گام ۲: نوک پیکان را ببین، نه فقط مسیر خط را.
- گام ۳: رگ را با معیار دورشدن یا بازگشتن نام‌گذاری کن.
- گام ۴: محل تبادل گاز را پیدا و سپس وضعیت نسبی اکسیژن را بررسی کن.
یک عبارت تستی را مرحله‌به‌مرحله تحلیل کنیم
فرض کن گزینه‌ای می‌گوید: «هر رگی که خون را به شش می‌برد، چون خون تیره دارد سیاهرگ است.» بخش دوم عبارت معیار نادرستی به کار برده است. رگ مورد نظر خون را از قلب به شش می‌برد، پس جهت آن دورشونده از قلب و نامش سرخرگ ششی است. کم‌اکسیژن‌تر بودن خون این نام را عوض نمی‌کند. برای رد گزینه کافی است ابتدا جهت جریان را ثابت کنی؛ لازم نیست از رنگ قراردادی شکل نتیجه بگیری.
دام‌های رایج در گزینه‌های زیست کدام‌اند؟
طراح می‌تواند یک ویژگی معمول را به‌جای تعریف اصلی بنشاند یا دو گردش را در یک جمله ترکیب کند. هر بار که واژه‌های «همه»، «همیشه» یا «فقط» را کنار رنگ خون و نوع رگ دیدی، تعریف جهت‌محور را دوباره اجرا کن. دربارهٔ ساختمان دیواره یا جزئیات مسیر نیز تنها در محدوده‌ای نتیجه بگیر که متن و شکل کتاب اجازه می‌دهد.
- «هر سرخرگی خون پراکسیژن دارد» نادرست است.
- «هر سیاهرگی خون کم‌اکسیژن دارد» نادرست است.
- قرمز و آبی در شکل‌ها معمولاً قرارداد نمایش‌اند؛ تعریف رگ نیستند.
- بیشتر یا کمتر بودن اکسیژن را نسبی و وابسته به مسیر تبادل بررسی کن.
- رگ را از روی مقصد اندام نام‌گذاری نکن؛ جهت آن نسبت به قلب را بسنج.
چک‌لیست ۲۰ ثانیه‌ای پیش از انتخاب گزینه
صورت سؤال را به دو پرسش جدا تبدیل کن: این خون به قلب وارد می‌شود یا از آن خارج؟ پیش و پس از کدام محل تبادل قرار دارد؟ پرسش اول نوع رگ و پرسش دوم وضعیت نسبی اکسیژن را مشخص می‌کند. اگر سؤال به نام شاخه‌ها، ساختمان دیواره یا جزئیات شکل خاصی وابسته است، متن و شکل کتاب درسی رسمی همان سال مرجع نهایی است؛ زیرا ممکن است شیوهٔ بیان یا جزئیات میان چاپ‌ها تغییر کند.
- قلب به‌عنوان مرجع مشخص شده است؟
- پیکان از قلب دور می‌شود یا به آن می‌رسد؟
- نوع رگ را مستقل از رنگ خون تعیین کرده‌ام؟
- محل تبادل گاز پیش از این نقطه است یا پس از آن؟
- قید مطلق گزینه با گردش ششی سازگار است؟
یک قانون را جایگزین حفظ رنگ‌ها کن: دورشونده از قلب = سرخرگ؛ بازگرداننده به قلب = سیاهرگ. سپس جداگانه بررسی کن خون پیش یا پس از تبادل گاز قرار دارد تا وضعیت نسبی اکسیژن آن را بفهمی.
در نکته‌های وابسته به جزئیات، متن و شکل کتاب درسی رسمی همان سال را مبنا قرار بده.